ملّا فاضل ءِ پنت و شون

ملّا فاضل ءِ پنت و شون

2020-03-20 13:09:44
Share on

1پروفیسرڈاکٹرگل حسن بلوچ1، پروفیسر ڈاکٹر زینت ثناء2،  محمدطاہر حکیم

1.      Institute of Balochi Language and Culture, University of Turbat
2.      University of Balochistan , Quetta

Abstract: This paper aims to find out preaching of Mullah Fazul regarding power of Unity and brother hood of people.  Poet treat brother hood as the final stage of individual connectivity and oneness. Patriotism is one of the milestones of brother hood. He also attempted to educate the general populace importance of an independent Fatherland.    
Mullah Fazul was a great poet of Historical Balochistan, through his verses he tried to teach the Baloches what they had forgotten. He made them remember their glorious past. He inspired the Baloches to break the shackles of slavery. The quality of Fazul’s verse is that it does not sadden the reader; rather it urges them to action. Every verse is full of passion for life and arouses patriotic sentiments. 

گیچین ئیں لوز: پگرءِ راھبند، دوارساچی، ساچشتی عمل، دوزواھی، تپاکی، پنتءُ نصیحت، شیوار

 : پجار

 مُلا فاضل ءِ شائری، لبزانکءِ یک انچئیں  بے بہائیں  بہرے کہ آئیءَ مھکم ایں دودے ءِ پژدرءَ ردوم زورتگ۔ ھمے دود ءِ لبزانک ءِ دراھیں تہر، چہ کرنانی  پگر ءُ ساچشتی مڈی آن پُرانت۔ ملاءِ شائری ءِ تہا راجی دودمانی زند، چاگردی مئیل، اھدی پگرءِ راھبند ، ھیال ءُ واھگءِ دروشم ھوار انت۔  آئی ءِ شائری ءِ تہا بلوچ ءِ اوست، واھگ، وشی، گم ءُ گڑتّی، مونج ءُ ملُور مان انت، ایشی سبب اش انت کہ آ ئی شائریءِ جند بلوچ راجی زند ءِ دپتر گونگ ایں کتابے  گیر آرگ  بہ بیت کہ ملا ءِ سیالی گوں انچئیں راجے ءَ ات کہ آ وھد ءَ آئیءِ گورءَ  وتی قول ءُ  قرار، زبانءِ سر ءَ اوشتگ چہ  وتی ساہ ءَ گیش ارزشت دار بوتگ۔  
ھمے  دود ءُ ربیدگ  ءِ پژدرءَ  گندگ بوئگا انت کہ باز رندءَ چاگردی زندءِراہبندانی   پہریزگ  پہ  بلوچ راجءَ تباہی  ھم بوتگ ۔ بلے راج ءِ ھچ باسک ءَ  ایشی پروا  نہ  کتگ ءُ راجی زندءِ راھبند پہریزتگ انت ۔ ملا فاضل  یک انچئیں سروک ءُ زانتش داریں  مردم ایت کہ آ بلوچ ءَ را  زندءِ راھبندانی دوار ساچی ءِ سوج دنت۔

مُلا اے راستی ءَ شر سرپد ات کہ ساچشتی عمل ءِ وھدءَ راجی ءُ  لس پگر ءُ مارشت ءِ نیامءَ  مھکمئیں تعلق ءُ سیالی  برجاہ مانیتءُ  آوتی راجی کردءِ  دروشمءِ  جہگیری ءَ کنگ ءَ گوں ھوار، اے ھبر ءَ را ماریت کہ آ بائید ایں  ھما میان استمانی پگر ءُ لیکہ کہ آ پہ تیوگیئں جہان ءَ یک ایں وڑءَ ارزشت دار انت وتی ساچشتی عملءِ  بہر اش جوڑ  پہ کنت ۔   
پرے ھاترءَ مُلا  باز براں غیر روائیتی پکرءِ درشانءَ چہ ھم چَکءُ  پد نہ بیت بلے  آ چہ وتی راج ءَ جتا ھم نہ انت ءُ آوتی وھد ءِ مزن مزنئیں چست ءُ ایرانی گواھیءَ دئیانءَ ماں وتی شائری ءَ ھمے پدر کنت  کہ لبزانک ءِ بنکی ایں مول مراد، مردمانی نیام ءَ دوستی ءُ دوزواھی ءِ  رشتہ ءُ ریشگانی ردوم انت۔  پرے ھاترءَ آئی ءِ سر ءُ سوج پُر مَگز انت ۔  آ اے ھبرءَ زانت  کہ باز براں قومانی  زند ءِتہا بازیں انچئیں جیڑہ ودی بنت کہ چہ آھاں مردم ھلا ھوش بنت آھانی گیش ءُ گیواری ءَ کت نہ کن  انتءِ مُلا اے وڑیں جنجالانی گیش ءِ گیواری ءِ ھم راھبنداں رمائیت۔

اے وڑیں جنجالانی وھدءَ شریعت ءِ راھشونی ھمیش انت کہ مردم وت ءَ را  دلجم بہ داریت  ءُ اشتاپیں  فیصلہ مہ کنت ۔ بلکنءَ ھما کارءِ سرپد ءُ بلد، زانتکار، وتی سنگت ءُ دوزواھاں  گوں سر و سوج پہ کنتءُ پہ چاریتءُ رندءَ وتی زانت ءَ کار بہ بندیت  ءُ آسرے ءِ پہ کشیت  کہ کجام کشک ءُ راہ شر تر انت۔   چیاکہ جہان گندئیں مردماں بازیں جہد ءُ جنجالاں پد  بازیں جاورانی گیش ءُ گیواریءِ راہ درگپتگ انتءُ  وتی  تجربہ تاں وتی پدریچ ءُ اوبادگاں سر کتگ  انت۔ برے برے بے سر ءُ پاد ایں سر ءُ سوج کہ آ  سُبک ءُ بے پائیدگ ایں دراہ کن انت بلے آھانی سرا ھم چا رءُ تپاس کنگ لوٹیت کئے زانت کہ ھمے جاورءِ گیشگواری ءِ راھبند ھمے وڑءَ انت۔
سرءُ سوج دئیگءِ مانا انت کسےءَ را شرو جوانیں سوجے دئیگءُ راھبندے  پیش دارگ ءُ نیکی  ے کنگ انت ۔ بلے باز براں چوش بیت کہ مردم ھمے احسان ءُ نیکی ءَ ارزشت نہ دئینت۔ ” بازیں مردمے وتی مسترِینانی پنت و سوجاں گوشدار انتءُ آھاناں قبول کن انت ءُ آھانی سرا کار کن انت کہ چریشی ءَ آھاناں فائیدگ رسیت۔    
اگں زوتیں فائدگ  ء مہ بیت  گڈاں دراج مدتیں فائیدگ ھتمن بیت۔ بلے باز رندءَ چوش ھم بیت کہ ناسرپدئیں مردم چہ وتءَ مسترءُ زانتکاراں   چہ وتءَ دانا سرپد بنت ءُ اےگوشءَ ھشک کن انت ءُ آ گوش ءَ کش انت۔ پنت ءُ سوج ءِ بنکی ایں مکسد دومیءِ راھشونی ءُ راست ایں راہ ءِ سرا آرگ انت۔ چریشی چہ دومی ءَ را فائیدگ رسیت۔ ایدا ھاسیں ھبر ھمیش انت اگں کسے پنت دنت گڈاں بزانے آئی ءَ را ھب ءُ واھگے ھست، آئی ءَ را گوں تو مہر انت۔”12/11/2016) date access: 26397http://www.express.pk/story/(

کوتا زانتیں مردم ھر وھد ءَ ھمے  پوہ بیت  کہ آھانی زند راھبند شر انت ءُ آ کسّی سوج  ءِ مھتاج نہ انت بلے دانائیں مردم ھر وھد ءَ نصیحت ءَ گوشدارانت ءُ ھما پنت ءُ شونءَ چہ  راھشونی ءِ پہنات ءَ کش انت عمل کن انت۔ ھمے ھاترہ آزمانی کتابانی تہءَ اے ھبر ءِ سرا زور دئیگ بوتگ کہ سرءُ سوج گوشدارگ بہ بنت، چہ آھاں راھشونی گرگ بہ بیت ءُ تنکہ  نوکیں اوبادگ ھِیل پہ کن انت تنکہ آ دانا بہ بنت۔

2 ۔ شائری چئے؟

وھدے گپ شائری ءِ کئیت گڈاں چارگ لوٹیت کہ شائری چئے ؟ چیزے ءِ زانگ ءُ پجارگ  ءَ را شائری گشگ بیتءُ شائری ءِ بنزہ شئیر انت ۔ بلے گالوار ءِ ھسابءَ،  پہ زانت  گال ءِ پربندگ ءَ را شئیر گشگ بیت۔  ہمے پربند  مارشت ءُ واھگ ءِ تند ءَگوں بندوک انت ءُ ویل، واقع،جاورءُ جاورال ءِ  ھالءَ دنت کہ ہمے جیڑہ وہدے  زِردءِ تاراںسُرین ایت گڈاں  شیرکِنءُ براہداریں لوْز، گال ءِ دروشم ءَ شہمنت۔
ہمے درپشوکیں گالانی پربندگ ءِ نام شائری انت۔  شئیر ھیالءَ  را  لوزانی دروشمءَ  دنت، ساچیتءُ سارائیت۔  بلے لکھاں ءُ کروڑاں گال پربندگ بوتگ انت کہ آ شئیر ءِ راھبندداں گوں مئیل نہ ور انت پرے ھاترءَ شئیرگشگ نہ بنت ۔

شائر وتی سُد ”احساس”، جزبگ، وتی چاگرد، بزاں کش ءُ پہنات ءَ ودی بووْکیں مٹی ءُ بدلیانءَ لوزانی جامگءَ گْورءَ دنت ءُ وتی مارشت ءُ چم دیداناں شئری دروشم دنت۔

انسان وھدے قدرتءِ ساچشتاں گندیت و چاریت ءُ نوک نوکیں شئے آں جوڑین ایت ءُ ساچشت ٹاہین ایت ہمے جوڑیشت ءُ ساچشتءِ عمل  ءِ چار ءُ تپاس ءِ راہبند ءِ وھدءَ بازیں مردمے وتی زردءِ پاہار، پگرءُ ھیالاناں درشانءِ راھبند پٹیت۔
ھیال ءِ درشانی ءِ راہ ءُ راہبند جتا جتا بنت بلے لبزانک کارءُ شائر  چہ ایندگے مردماں گیش حساس تر بنت پرے ھاترءَ آوتی ھیالاناں  لوزانی جامگ ءَ گورءَ دئینت ءُ ساچشتی دروشم ءَ نکش اش کن انت ۔  شائر وتی جزبگاں شئیری کالبانی تہا مان کن انت ءُ نویسکار ردانک ءِ دروشم ءَ  وتی مارشتاں ریدگئیں وڑئیے ءَ ردءُ بند دئیت۔  وہدے کہ  بازیں ازمکارے نکش ءُ نگاری، بازینے زہیرونک ، نازنیک، رکس ءُ موسیقی ءِ سورتءَ وتی  دلءِ پاہاراں درشان کن انت۔

ماں چاگردءَ بازیں مردمانی ھیال انت کہ شئیرءُ شائری ءِ مول ءُ مراد  ایوکءَ مردماں سواد  پجارینگ انت۔ شئیر ءُ شائری ءَ چہ مردم ءِ دل وش بیت بلے چریشیءَ ھچ دگے چشئیں پائیدگے نہ رسیت کہ مردم ءِ زند ءِ تہہ ءَ گہتری  بئیت۔ چوش کہ  اگں کسے ڈاکٹر یا انجینئر ے بیت آ راجمان ءَ را پائیدگ دئینت۔  اگں کسے ءِ ھیال ءَ اے ھبر راست انت گڈاں بہ زانے کہ آ، رد انت۔ شائریءِ  ارزشت ءِ باروا باز گُوشگ ءُ  نوشتہ کنگ بوتگ ۔

اے درگت ءَ   نوزدھمی کرن ءِ نامداریں سائنس زانت  چارلس ڈارون کہ  دیمرئیءِ باروا آئی ءِ پٹ ءُ پولی کار کہ زند و ساہ زانتی ءِ پڑءَ بنکی ایں ارزشت داریت کہ پیراں سری آئیءَ وتی سنگتے ءَ  نمدی ے راہ دات کہ آئی  ءِ اکّر چوش انت۔

“Up to the age of thirty, or beyond it, poetry of many kinds, such as the works of Milton, Gray, Byron, Wordsworth, Coleridge, and Shelley, gave me great pleasure…But now for many years I cannot endure to read a line of poetry;…My mind seems to have become a kind of machine for grinding general laws out of large collections of facts…and if I had to live my life again, I would have made a rule to read some poetry and listen to some music at least once every week…The loss of these tastes is a loss of happiness, and may possibly be damaging (injurious) to the intellect, and more probably to the moral character, by enfeebling the emotional part of our nature.” Francis Darwin, 1892: 51-52 )

” سی سال ءِ عمر یا  انگہ لہتئیں سال رندا ہم شائریءِ بازیں تہرے کہ آ ھانی تہا  ملٹن، گرے، وڈزورتھ ، کولریج اور شیلے ءِ کار ھوار انت منا باز دوست اتنت  نوں بازیں وھدے گوستگ کہ   من شائری ءِ یک ردے ھم نہ ونتگ ، بلے  منی  مجَگ مالومداری  ءُ قانود انی مشین جوڑ بوتگ ۔ نوں اگہ من ءَ  دگے زندے بہ رسیت گڈاں من ھمک ھپتگ شائری ءُ میوزیکءِ گوشدارگءَ  وتی زند ءِ  المی ایں  بھرے جوڑ کن ایں ۔ اگہ اے  ھب ھلاس بہ بیت گڈاں ھکی ایں  وشدلی ھلاس بہ بیتءُ  اے وڑءَ مردم ءِ جزبگ نزور بیت، آئی ءِ ذہن ءُ ھاس اخلاق ءَ تاوان رسیت۔”

بلوچی زبانءَ  پربستگیں گال بزاں” پربند” ءِ واستہ شئیر کار مرز بووگا انت ۔ پربند باز پہنات ءُ باز تکئیں گالوارے، پرے ھاترءَ ایدا شئیر کارمرز کنگا اوں  ۔ لوزشئیر،  مانا ءِ ھساب  ءَ  لال ءُ یاقوتءِ کمائیگ  ءَ گشگ بیت۔ ماں بلوچی ءَ  لال، یاقوت ءُ مُروارد ءِ کمائیوکیں نامدار تریں  شائیر مُلافاضل انت۔

 “ھزار آں کسان ءُ بے نامیں شائر آنی تخلیقی مڈی ءِ جونانی انبار ءِ جوڑ بوھگ ءَ پد مزن نامیں شائر ودی بنت وھد ءِ جاور شائر ءَ را ھیل دئینت ءُ نامدار کن انت بزاں مزنیں شائر بوھگ ءَ پیسر شائر وھد ءِ سکی ءُ سوریاں چہ سر پد بیت۔ اے ھبر الم ءَ راستے کہ شائری ھدائی دادے بزاں اے سنچ ءُ لائقی ھر کسی گورانیست ایں بلے ھدا ءِ اے داد ھما وھد ءَ درپشیت وھدے آئیے واھند ءِ گورا راج ءِ لبزانک ساچانی مزن کساس ایں ساچشت ے بہ بیت ۔ ھچ اھد ءِ اولی شائر مزن ءُ نامدار نہ بوتگ انت بلے مزنیں شائرآن ءَ وتی وتی اھد بزاں دور ءُ باریگ ءِ سروک لیکھگ بیت ۔ چہ زمانگ ءَ ھمے دور برجاہ انت ۔

مزنیں شائرھما انت کہ آ زبان ءَ بلد ءُ سر پد بہ بیت، شائر ی ءِ تیکنیکاں بہ زانت ، دانا ، سر پد، پراہ ءُ شائیگانیں رژن ے ءِ واہند بہ بیت، وتی اھد ءُ آئیواکیں جاور آں سر پد بہ بیت ءُ آھانی گندچاری ءَ پد وتی ھیال ءُ لیکھ آں وتی جند ءِ شائری ءِ زبان ءِ براھدار ءُ زیمل گونگیں لوزآنی لڑ ءَ انچو بہ کمائیت کہ ھدائی داد درانگاز بہ بیت ءُ وانوک بہ ماریت کہ شائری وا  حدائی دادے ، بلے بید چہ جہد ءُ کوشت ، علم ء ُ زانت، سنچ ءُ لائقی ءَ ھچ کس فاضل نہ بیت بزاں مزنیں نامیں شائرےنہ بیت ۔” ( گل حسن ، 2008 : 36)

سید ھآشمیءَ “شھلچہ کار”ءِ تہا نوشتگ” شھلچّہ کار ءِ لچھانی باروءَ گپّ جنگ باز مزنیں زانتکاری یے لوٹ ایت، اے کار انگت ھم پہ اے نیمونءَ گران تربیت کہ  مارا آئی ءِ سک کمّ لچہّ دست کپتگءُ آ ھم کپیّ چُنڈی،  چہ بے وانندگیں پھلوان ءُ چنگیاں ، پہ دل یات کرتگیں لچّھاں گیشتر انت۔” سید ھاشمی 2013: 22)

وھدے مُلا فاضل ءِ نام دپ ءَ کئیت گڈاں ھیال  یک انچیں شائرے ءِ نیمگ ءَ روت کہ آ  بائید ات بلوچ ءِ مستریں شائر ءُ راھشون بہ بوتیں۔ پہ راستی  مُلا فاضل  ءَ ابید مئے شائراں چہ دگے ھچ  کس راجی شائرگشگ ءِ کد ءَ سر نہ انت۔

ھر سھرا ترام بنت نیل ءُ  پرامرزیں سھاب

پنجرءُ ایستادگ اَنت چہ ھر دیار ءَ بے ھساب

آئی  ءِ کارمرد کتگ ایں لوز بلوچی زبانءِ  سیرآپی ، تاکت ءُ مھکمی ءِ گواھی ءَ دئینت۔         مُلا فاضل یک انچئیں بے دروریں آدینکے کہ آ  بلوچ ءِ  واھگ ءِ پجار انت، بلوچ ءِ زبان انت، آئی مارشت انت، چاگرد انت،  سرڈگار انت، پاکیں مہر ءُ دوستی انت، براھداری ءِدروشم انت۔ بلکنا  ما کہ گشت کنئیں کہ آ ایوک ایں ھما آدینک انت کہ آ سرجم ایں بلوچ ءَ یک سرءَ پیش داریت۔

3۔ پنت، سر ءُ سوج

ملا فاضل ءِ پنت ءُ نصیحت کہ آئی ءِ شعورء  گُشے یا  سما ءِ ردوم گُشے، وانندگ ایں چاگردے ءِ مرعون منت انت ۔  ایدا ملّا ءِ پنت ءُ شون  دو بہرانی تہا بہر کنگ بنت۔ ملّا ءِ گال گفتار انی  اولی بہر ہما انت کہ آہانی تہا پنت  مان انت بزاں سوج انت ،نصیحت انت۔اگہ ہیرت چاری کنگ بہ بیت ہمے ہبر دراہ کنت کہ  اے دراھیں شئر موضوعی انت ۔ اے شئرانی تہا ملّا وتی راج ءَ  را راستیں راہ ءَ رمائیت۔ ملّا ءِ  سر ءُ سوجی گفتارانی دومی بہرءِ تہا ہما شئرہوار کنگ بنت کہ آہانی تہا  دور گندی ءُ پیش گوئی  مان انت کہ ایشانی تہا گیشتریں شئیر معروضی انت۔

ملا فاضل ءِ شائری سرءُ سوج، زانت ءُ دانائی ءِ  ھزانگ ءِ منجّلے ،ھزانگ پُریں منجّلءَ چہ مُروادانی  درگیجگ ءِ ہاترہءَ زانتش، پگرءُ تدبر پکار بیت۔   سدپ  ءُ مُروارد  انی درگیجگ ءَ پہ بائید ایں وتی تچ ءُ تاچ ءَ سرجمئیں وڑےءَ پہ کن ایں ۔

ایدا پنت ءِ مانا راھشونی  ءِ زورگ بوگا انت۔   پنت دئیوک رمائیگ ءَ انت کجام راہ پہ بلوچ راج ءَ جوان انت ءُ کجام  کشک گار ءُ بیگواہ کنت۔

3۔1۔ راجی ھمتپاکی ءِ  پگر:

بلوچ راج ءِ سرجمئیں تاریخ چہ نا تپاکی ءُ  برادر کشی ءِ سیل ئیں نادراھی ءَ پُر انت۔مُلا وتی اھد ءِ واندگانی سرپءَ ھوار گندگ بیت۔ آ ئی ءِ پگر وتی وھد ءِ   اجتماعی دود ءِ برخلاپ انت   ءُ  کُہن ءُ سڑتگ ئیں رسم کہ آ ناتپاکی سبب انت آھانی ھلاپ ءَ یاگی جوڑ بیت۔

’’  مُلا فاضلءِ شاعریءِ لہتیں تکءُ پھنات‘‘ءِ تہا نوشتہ کنت ’’مُلا فاضلءِ نام کہ گرگ بیت تہ دلگوش ماں بلوچی شاعریءَ اتکگیں یک سرجمیں آشوبےءِ نیمگءَ روت۔مُلا فاضل ایوکا یک شاعرےءِ نام نہ اِنت، یک نوکیں بدلی یےءِ نام اِنت،آئیءَ گوں وتی شاھیگانیں پکرءُ  زانتکارین سسا ءَ بلوچی شاعریءِ دامن پراہءُشاھیگان کتءُ راجءِ قدیمین قدرءُ قیمتانءَ نوکیں پیمےءَ دیمءَ آورت۔مُلا فاضل ھُشکیں شاعرے نہ بوتگ بلکیں یک ھورت گندیں تاریخ زانتے بوتگ۔، راج دوستیں زانتکاے بوتگ، لوز زانت ءُ کواسے بوتگ ، لج داریں بلوچے بوتگ۔ مئے قومءِ تاریکی گوھر قیمتیانی پھریزوک ءُ دیم ءَ آروک بوتگ۔مئےبے حیالیں تاریخی رولءُ بے مٹیں دودءُ ربیدگانی ستون ءُ سیمبل بوتگ۔” ( غلام فاروق،2008:42)

مُلا فاضل چوھمک سُچائیں شائر ئےءَ  وتی پگر ءَمہر ءُدوستیءِ ململ ءَ پالائیت ءُ نازرکئیں لوزانیگوناپ اش دنتءُ بلوچ راج ءَ را  تپاک بوگ ءُ  چہ وتی سرڈگار ءَ زورانسری ءِ ولگوجی ءُ ایمنی ءِ برجاھی ءِ سکئین ءَ دنت۔” مُلا پازل ءِ شائری ءِ تہا  رومان ءَ ابید قومی تپاکی، بلوچی  قدر ءُ قیمتانی برجاہ دارگ، ہوریءُ یکجائی، چہ دژمناں بیرگیری زلم ءُ زورانسریءِ دیما اوشتگ ءُ پہ ھر وھدی ایمنی ءُ سلامتی ءِ ھاترا ادارُکی جنجال ءُ مشکلانی چست کنگ ءِ سوج رسیت ۔” (بلوچ غلام فاروق ، 1982: 36“ملا پازل ءِ شائری ءِ تہا اوست، امیت، واک، جہدءُ کوشست، آگہی ءُ ہژاری وتی پادانی سرا اوشتگءُ  وھدءُ باریگءِ لوٹانی مطابقءَ روگءِ شون ءُ دروشم گندگا کاہنت”(بلوچ غلام فاروق ، 1982: 37)

اے درگت ءَ ملاّےءِ اے شئر کہ  اشرف سربازی ءَ درگپتگ ءُ اُلس ءَ چاپ کتگ  ات ۔ سید ہاشمیءَ اے شئر  چہ ہمودا  زرتگ ءُ وتی کتاب شھلچہ کار ءَ ھوار کتگ ۔ ھمے شئر ءِ جہل ءَ نوشتگ کہ شئرءِ باروا گوں واجہ اشرف سربازی ءَ  سر ءُ سوج کنگ لوٹیت بلے نوں آ وھد گوستگ۔

اے شئرءِ سرحال ” گلگ” انت  ءُ بلوچ ءِ تبءَ  گوں ھم دپ انت۔  ملاّءِ اے راجی گپتار  ءِ بُن گپ آجوئیں وطن انت۔ اے شئر اگہ سرجمی ءَ واننگ بہ بیت گڈاں  ایشی پوہ بوئگ گران نہ انت۔ آئیءِ گلگ گش ےءِ گوں ھدا  ءَ ھمیش انت کہ تو  ھر کس ءَ را  آجوئیں ڈیھانی واھند  کتگ بلے ما  را  مملکتےنہ داتگ۔

ھمدا گڈ سرءَ اناگتءَ ملاّ وتی گلگ ءَ بس کنت چیاکہ آ سرپد بیت کہ مملکت ءِ آزاد نہ بوئگ ءِ بنکی ایں سبب  نا تپاکی انت۔  برات برات ءِ دژمن انت۔ ھر کس وت ءَ  چہ دومی ءَ شرتر ءُ برز ترانت۔ ھر یکےءِ ھیال ھمیش انت آ ھانوادگ تر انت ۔  ملاّ  سرپد بیت کہ گلامی، بے وطنی، جہانی سندءَ  گمنامی، شوم سری ، بیش کاری، بے سمائی، واری ، بزگی، تنگدستی سبب یکے۔ آ ایش انت ھر کس وتءَ را چہ وتی برات ءَشرتر پوہ بیت۔  درآمد ءَ سرءَ سوار کنت بلے برات ءَ نہ لئیت کہ آ ازت ءُ آسودگ بہ بیت۔ ایدا  ملاّ ءِ کلوہ ھمیش انت کہ اگہ سوب لوٹ ےءِ تپاک بہ بو ، برات برات مہ کشیت چیاکہ سکی ءِوھدءَ دگے کس ترا کار نہ دنت تھنا وتی برات کار دنت۔

” دوست بدار براتءَ گر یھودی ءُ  کافر انت

دوست بدار برات ءَ گر چہ نا باور انت

عاقبت روچے برات  پما برات ءَکار کنت

وارت اگاں مالءَ وتی سر ءُ پراں گار کنت

سکّی ءِ روچءَ گوں بدیگاں کِردگار کنت

بس کن او فاضل ،دھر اِت روچے گار کنت”

 ( سید ھاشمی،2013: 144)

ھمے پژدرءَ ملاّ فاضلءِ یک دگے شئرے کہ چریشی ءَ برزءَ نوشتہ ایں شئر ءِ  ھیال سدک بیت ءُ گوں پکائی ءَ گشگ بیت کہ  ملاّ بلوچءِ راجی ناتپاکی ءَ چہ باز نہ وش ءُ دلپدرد ات ءُ دم پہ ساھت یک ایں نصیحت ءَ کنت کہ  وت ما وت ءَ تپاک بہ بیت۔

”بِراتے  گوں بِراتےءَ کینگ دار بیت

صاحبی عقل ےءَ روت ءُگار بیت

کاپر ءِ سیاھگ ےءِ لوار بیت

دژمنیں مردانی شکار بیت”

(شاد ،فقیر، 2013: 442)

“ناتپاکی ءَ   چی  شُمارا   کَٹّ   ءُ  نَپ اِنت

ایر شُتگ روچءُ  گند اں ماں دُنیا ءَ شپ  اِنت
ماں ھمک  راجاں بُن جتیں آساں گپ گپ انت

تژنءُ تیھارءُ مَچّی ءُ دیوان ءُ سَرپ اِنت 

(سید ھاشمی  2013: 66-67 )

اے منی  پنتاں زیر اِت ءُ شّر باور کن اِت

چہ دل ءَ براتاں کینگ ءُ کستاں دَر کن اِت

نَے کہ چہ پیریناں بِنایے دیگر کن اِت

مُولّیں تاواناں کَش اِت ءُ کاراں شرکن اِت

مھر ءُ دوستی ءَ نَے کہ  پہ سیم ءُ زر کن ات

بور و کاباں گوں جنگی ھتیاراں گور کن ات

دژمنیں مرداں پدءَھما سنگ ءُ سر کن اِت

سید ھاشمی   ،2013 : 65 )

“ملا فاضل بلوچ راج ءَ را یک نوکیں پگر وھیال ءُ مادنیں راھے پیش داریت چیا کہ ملا فاضل بلوچانی وت ما وتی جنگ ءُ دعویٰ، پرشت ءُ پروش ءَ چہ باز دل گران ءُ تکانسر ات ۔ آ وتی چاگرد ءِ مہلوک ءَ را جہد ءُ کوشت بزاں کار ءِ سیکن ءَ دنت ۔

ملا فاضل پہ زانت وتی پدریچانءَ پنت ءُ شون دنت۔ “ملا فاضل دور گندیں مردم یے ات ۔ ھمے دور گند ی، سر پد ءُ جاور سمائی ءِ سببءَ آ وتی دور ءِ مٹ ءُ  بدل ایں جا وراں چاریت پنت دنت کہ وتی واھگانی واستہ جہد بکن ایت چیا کہ واھگ ءَ ابید زند ءِ بارو ءَ گپ جنگ نہ بیت چیا کہ واھگ ءُ مارشت زند ءِ جنز ءِ بنزہ انت ۔”  گل حسن ،  2008 :38 )

ملا فاضل راجی مارشتاں سر پد انت پرے ھاترا آ گشیت:

“رنداں ! اگاں شما تپاک ءُ یکجاہ بئَت

تیھُریں گّٹے چو تلاراں بے راہ بئَت

نَے کہ چہ شاھانی درءَ دست   کوتاہ بئَت

پُلّیں مستاگے انت ماں بشارتّاں گواہ بئت
گوری مال ءُ گنج ھچ کس ءَ نام دار نہ کنت
آچہ مردے کہ جدّواں لجدار نہ کنت.

یک برے سُستی ءَ  دوبر وار نہ کنت

مردم داوا ءَ بے درِچ ءُ بے وار نہ کنت
شکلیں واب ءَ دیدگاں بیدار نہ کنت

مسکاں ماں ڈالشاھیں  بُراں آتار نہ کنت

بس کن او فاضل عاقلاں کس وار نہ کنت

عاقلیں تھنا گوں سد ءَ بازار نہ کنت

تیشگ گوں پولات ءِ کڑیاں کار نہ کنت

کہ چد ءُ دیم ءَ شائر دگہ گُپتار نہ کنت”

 سید ھاشمی 2013 : 67-68 )

“دور ھمے گڈ ءَ پر شما کپتگ آخر ءَ
سنت ءَ بند ات نند ات وتی براتانی گور ءَ
اے منی سوج ءُ نصیحت انت سرجم ءَ
ھمرد ء نامرد ءَ نبا نندا ات بے غم ءَ
سُھل مہ زان ات کہ مر ات روچے الم ءَ
نیکہ چہ خضر ءَ کاگدے گپتگ مردم ءَ
برات ھما  ات کہ مرتاں وتی براتانی رمءَ

نام اش مان ایت ماں جھان ءَ چو رستم ءَ
تووہ ءُ پتاں چو قدیمی رندان کن ات
ملکاں تا راج ء ُ شاھاں گوں گور گندان کن ات
پہ تفاق مچ بت ءُ وتی سنگ ءَ گران کن ات
نام ءَ نیگان ءُ پشت پد ء فرزندان کن ات”

 

( شاد ،فقیر، 2013: 466- 468)

ھمرد گوں نامرداں نَبا نندئے بے گم ءَ

نے کہ چہ ھدر ءَ کاگدے گِپتگ مردم ءَ

دِل نہ پّرام ئے کہ مِرئے روچے الّمءَ

مرد ھما اَنت کہ مُرتگ اَنت براتانی رَمءَ

نام اِش مان اِیت ماں جھان ءَ چو رُستم ءَ

 ( ھاشمی ، سید ،2013 : 65 )

2.3 ۔پہ بلوچ راج ءَ ملاّ ءِ  لس  ایں سکین:

شائر ءِ دست کپتگئیں شئر انی تپاسگ ءَ چہ یک چیزے پدر انت کہ آ یک دانا ءُ سرپد ایں مردمے ات “ملا فاضل چونا ھا عامیں مردے ات، بلاھیں مالدارے ءُ زردارے نہ ات۔ بلے آئی زبان ءَ آئرا چہ عامیں مردے ءِ سند ءَ برز ءُ بالا کنانءَ تہذیبی چیدگے ٹاھینتگ۔بلوچی دیوان ءُ مراگاہانی تہا ملا ءِ ہاریں زبان ءِ دیما کس نہ اوشتاتگ۔ ملاءِ گران ءُ سنگین ایں زبان  ، زانت ءُ زانشت ءِ زبان ات۔ ہردانکے کہ آئی  ءَ دراکتگ ات۔ آئی تہا علم ءُ گیدی زانشت ءِ (folk wisdom  ) ءِ زرّے چئول جنگا ات۔” (واحد بزدار، 2008: 51 )

وَپس ئے واب گِندے

تَرئے باز گِنّدئے

( شاد ،فقیر، 2013: 466 )

ملاّ وتی دوئیں گالانی تہا وتی پدریچاں شیوار کنت ءُ ھمے گشیت کہ آ  بسُت ءُ شیوار بہ بنت، یک جاھے ءَ جاہ ءُ جود مہ بنت  ۔ آ  زانت کہ ھما راج کہ وپتگ ءُ واب انت آھانی واھگ ءُ مارشت      پیلو نہ بنت۔  مُلا وتی اوبادگاں سکین دنت چہ وتی ھند ءَ در کپ ایت  جہان ءَ   بہ گولیت۔ اگں ڈن ءَ  درکپیت گڈاں بازیں  چیزے گندیت ، ھیل کن ایت، پوہ ءُ سرپد بئے، وتی   واھگانی پیلوئی ءَ پہ شواندت ءُ راھبند ساچت کنئے۔  

“نوک یک شَپی ماھے نہ اِنت

رُنگ اُشتِری راھے نہ  اِنت

کُلمیرپہ ھَر ءَ کاھے نہ اِنت

دئوت پہ نوکَرءَ زاھے نہ اِنت”

( شاد ،فقیر، 2013: 354)

برز ءَ نوشت ایں گالاں چہ  اے راستی ءِ شون ءُ اے ھبر ءِ رمائشت رسیت کہ بائید ایں  بلوچ وتی کارانی تہا ھم دپی بیارانت ۔  جنجال ءُ جیڑھانی گیش ءُ گیواری ءَپہ ھم دپ ایں گامگیجاں بہ زورانت  ۔ ابید چریشی  ملاّ  وتی شئرانی  تہا اے ھم پدر کنگا انت کہ سر زوری مہ کن ایت ،  عقل ءَ کار بہ بندیت ھما راہ ءَ کار مرز بہ کن ایت کہ آ تا  آسرے ءَ سر بہ کنت۔   جہل ءَ نوشتہ ایں اولی چاریں شئر انی چارگ ءَ ھمے پدر بوگا انت کہ ملّا   گڈ سری ٹیکنالوجی ءُ اوزار ءِ گیشتر منوگر انت۔

زال اگاں اصلی ءُ جوان ماتے ”
بور اگاں پُر شو ق ءُ مزن گواتے
تیگ ستر تیز ءُ پل ءُ سوغاتے
پر بلوچ ءَ توپک عجب براتے

کَس بہ بَند اِیت پَھر پہ چار قومءَ

اَوّلی پہ مَھرنگّیں گُل اندامءَ

دومی پہ گولانی سُبکّ گامءَ

سیمی پہ شیرازی مَزن زھمءَ

چارُمی پہ آسگواریں فَلکَ شَھمءَ “

 (شاد ،فقیر، 2013: 346- 347)

” وت گِندءُ ستائے وت را

نہ شناس ئے زبان ءِ کدرءَ

زوراک چو تویں ھر چند ءَ

باز انِت ماں گیابیں مندءَ”

سید ھاشمی   2013 : 151 )

“گوشدارکہ ھبر دار بئے

ھشت ئے گڑا چار بئے

پولات ورئے سار بئے

اندوہ ءُ گماں بار بئے

رندءَ شرّ ھبردار بئے”

 (سید ھاشمی   2013 : 155 )

4۔ ملاّ فاضل ءِ پیشگوئیں گونگئیں پنت:

ملا فاضل ءِ زبان بلدی بے درور انت ۔آئیءِ شائری ءِ تہا علم زانت ءُ لوزانی براھداری چہ دراھاں جتا انت ۔ملا فاضل ءِ زانت ءُ سما ءِ باروا  واحد بخش بزدار گشیت ’’ملا ءِ نگاہ چہ وتی وھد ءُ باریگ ءَ دیمتر ات ۔ اے گپ ءِ دلیل ملا فاضل ءِ شیئر انت کہ آئیا کساس یک ءُ نیم سدسال پیسر آؤکیں زمانگ ءِ چست ءُ ایران ءَ وتی رژن ءِ آدینک ءَ  نکش کرتگ ات”  (واحد بزدار ، 2008: 51)

انچیں باری  یےکئیت منی ھوش ءَ

زَھم جَنیں مَرداناں گر انت گوش ءَ

چابک ءُ شھمات اش بَر اَنت ھوشءَ

قید ءُ شَھبَند بَنت بے وتی  کوشءَ

سَر مَزن پَھریں جھَل بنت میشءَ

”  (شاد ،فقیر، 2013: 212)

کسھے نوکیں پہ گڈیگاں مکالات کناں

گل گل ءَ شاید کہ من کول ء شھادات کناں

کُحل عیناں تربت ءِ خاکِ رسالات کناں

اَمر ء شاھیں کردگار انت چیر ءُ سر بسیار کنت

مردءَ نامرد ءِ سپاھی والہ ءُ چمدار کنت

پیر مردیں آجز ءَ اندر جھان پادار کنت

نوجوانیں نوگُلان ءُ نوھتاں اوگار کنت

درد منداں تنگدست ءُ جان سکّ بیمار کنت

بور ءِ  وانتکاراں گدا ءُ سد پیادگ سوار کنت

ھُلکے سوچ ایت ءُ ھم نوکیں دھے گُلزار کنت

بیگناھے ءَ پہ دست ء زالماں سنگسار کنت

بادشاھاں سرنگوں ءُ ناکسار سردار کنت

در گم ءُ شدت کلات ءِ واجہ ءَ را  ھاکسار کنت

کرگزاں اندر کنار ءُ توتیاں ھاکسار کنت

وار کنت “قارون” مسالاں “مفلساں” داتار کنت

کم توانءُ کم تواراں لائک ءُ نامدار کنت

عاقلاں سسّا کن ات کہ کشّ اتگ جمپاں سرے

پرنشان پیداگ نہ بیت ماتکوہ ءُ برزیں تیھُرے

کائمیں راجاں نہ منتگ یک کماشیں مِھترے

نے نسب دار ایت پُشت ءَ نے کبیھیں لشکرے

ھاکمی دنت موجباں ، ناکسءُ بے سردرے

ھم جواب انت واجہ ءَ گوں زر ھریدیں نوکرے

بادشاھے ءَ ، وت ءَ را بُرز لیک ایت بزگرے

موسماں ھورے نہ گوارایت ناں گیابیں کُھسرے

اسپ  ءُ تازی سد ھزاری زیر بار انت چو ھرے

آتنک مَرّیں کَچی جلوہ دیان انت ھر گْورے

” سید ھاشمی   2013 : 138-139 )

ملا فاضل بلاھیں شائرے ات ءُ چو بلاھیں شائریےءَ آئی ءَ را وتی شائری ءُ وتی زبان ءِ سرءَ پہر ات۔ “ملا فاضل ءِ شائریءِ کد ءُ بالاد سک برُز انت ۔ ملّا چو مزن نام ایں شائرے ءَ وتی شائری ءِ سرا پہر بند یت ۔ چیا کہ آ گندیت کہ راجمان ءِگہتریءِ درگت ءَ آ وتی کرد ءَ گوں انچیں تاکت ےءَ پیش دارگءَ انت کہ آئی ہمے تاکت ابدمان انت.
ملا ءِ تاکت آئی ءِ شائری ءِ براھداریں لوزانی تہا انت، بے درورئیں پنت ءُ نصیحتانی تہا انت ءُ ہمے کرد ءَ ابید ملا فاضل ءَ پہ زانت وتی ماتی زبان ءَ را پہ وتی ازم ءِ شنگ ءُ تالانی ءَ کار مرز کت چیاکہ آ وتی زبان ءُ شائری ءِ سرا پہر ات ۔”( گل حسن، 2008 : 41)

“من بہ جزم گوں مھتران کانیں
لفظ ء فارسی ءَ قصوے جوانیں
پر بلوچی ءَ من عجب گشتگ
دُر ءُ مرجان ءُ گوھروں سُپتگ

 (شاد ،فقیر، 2013: 249)

ملا فاضل وتی شائریءِ تہا  ءَ بلوچانی راھشونیءَ  کنت ءُ آھاناں رمائیت کہ آ اقتصاد ءِ دراھین پڑاں گوں ھوار وانگ ءِ نیمگ ءَ دلگوش ءَگور بکن انت ۔ ملا فاضل کتاب ءُ اقتصاد ءَ یکجاہ  گندگ ءِ واھگدارات۔   آ وھد کہ ملا ءَ شائری کتگ آ وھد  ءَ بلوچ راجمان باز پدمنتگ ات ءُ آ زمانگ  ءِ آئی کلوہ مردم ءَ را ھیران ءُ ھبکہ کنت کہ آوھد ءَھم بلوچ راج تہا انچئیں مردم بوتگ انت کہ آراجمان ءِ دیمری  راھبنداں بلد بوتگ انت۔” انچیں جاگہ ءَ آئی ءَ وتی راج ءَ را چو پیگمبری پنت ءُ سوج داتگ ءُ زندگ بوھگ ءِ راز ءُ راھبند ےءِ ھم سوج داتگ ءُ سَر پَدےءِ کتگ۔ اے زانتگیں گَپے کہ مرچیگیں دور ءَ انسانی زند ءِ گوزینگ ءِ مستریں راھبند  سے انت کہ آ چہ ھمیشانی سَر ءَ وتی زند ءَ گوزین انت کہ آھاں یکّے باپار یا تجارت بزاں Business   انت۔ دومی کشت ءُ کشار انت  “زراعت’ ‘ بزاں  Agriculture انت ءُ سیمی علم یا تعلیم انت بزاںEducation   انت۔ “ (شاد ،فقیر، 2013: 39)

بیا ات منی شاھی مھذبیں راجاں
یاد کن ات منی گڈیگیں وصیتاں
کش ات کھن ءَ ، ءُ کش ات نخیلات ءَ
یا کن ات باپار ءُ شما تجار ات ءَ
یا بوان ات علم ءَ ، ءُ زیر ات کرامات ءَ

 (شاد ،فقیر، 2013: 10)

بَس کن بھادُر  چِمبّری

سُرمباں مَچار مثِل ھَری

دُور ءَ بچار چو اُشتری

تحقیق کَپ ئے پَشت سَری

(شاد ،فقیر، 2013: 440 – 441)

5۔ گڈی سوج:

 1۔ ملّا فاضلءِ ھما شئر کہ آ سید  ظہور شاہ ھاشمی، بشیر  بلوچ ءُ فقیر ءِ شاد  ءِجم کتگ ءُ شنگ کتگ انت آ چارگ بہ بنت ۔ شئر آنی پژدر درگیجگ بہ بنت.

2۔  شئر انی  دوار چاری کنگ بہ بیت ءُ اے ھبر گیشینگ بہ  بیت ایت کجام شئر کدی نوشتہ کنگ بوتگ؟ ایشی گیشنگ ءِ آسان تریں راہ ملّا شئرانی  دیم پہ دیم کنگ ءُ چارگ انت بزاں تقابلی مطالعہ انت  ءُ ھمے وڑءَ ملّا ءِ شائری ءَ گوں آئی ءِ زمانگ ءِ ایندگے شائراں گوں دیم پہ دیم کنگ ءُ وانگ انت۔

  3۔ ملّا فاضلءِ ھما شئر کہ تنے وھدی درگیجگ نہ بوتگ انت آ درگیجگ بہ بنت ءُ ھما شئر کہ ملّا ءِ نہ انت ءُ ملا ءِ نام ءَ زانگ بنت گیشینگ بہ بنت ۔ ھمے وڑا ملا ھما شئر کہ دگے شائرانی نام ءَ زانگ بنت آ گیشینگ بہ بنت۔

 4۔ ملاّ  ءِ لچّھانی ھما اسیلئیں  تب، لوز، درشان داب ،گوناپ ءُ معیار  دوار درگیجگ  ءُ برجاہ کنگ لوٹیت۔

5۔ ملاّ ءِ شئرانی زبان ءِ تجزیہ کنگ بہ بیت چیاکہ اگن گوں دلجمی چارگ بہ بیت گڈاں ھمے دراہ بیت کہ ملاّءِ شائریءِ زبان باز پہک انت، پُر چہ انچیئیں  براھداریں لوز انت کہ آھانی زانوک روچ پہ روچ کم بوان انت۔

ایدا لہتیں مثال پہ درورءَ پیش 

” ھر سھر اترام بنت نیل ءُ  پرا مرزیں سھاب

پنجر ءُ ایستادگ اَنت چہ ھر دیار ءَ بے ھساب

چتری ساھیل اَنت سمیناں دینت دور ءُ رکاب

چو کہ کابزگی ھزان اَنت چہ کمیشاں تاب تاب

شُشتگ ءُ آراستگ اَنت زیریں گوھریں دُرّ ء وشاب

بجری گوانگ اِنت پٹ ءُ وڈّاں پہ مشتاکاں سراب

ماں کروداں کم وران ءُ سیل وران چو آسیاب

پوتْرو بنت ،  دْروہ دْروہ بنت آ الپ کدّیں گیاب

چو چگرداں سستگ اَنت سْیہ ڈن کڑول کنڈیں تیاب

ھمے شئر ءِ دومی بہر ھم دلگوش کرزیت۔

من پہ سر چمّاں جتگ سْیاہ ءُ سپیتیں آسکھے

ٹّٹھئی شینک ءُ استار ماہ ءَ چاردھے

چار زِھے برسر ھلال کُبلاں ستار ءُ وَسمَھے

گلپ گالیچہ کزان ءَ ساک ءُ بازان ءَ ڈھے

گْروھگاں گپت ءُ گلاھپت رنگمیں تاکاں  بھے

توتیاں دْرنگ ءُ کپاں رنگ ءُ نہ سرھالاں شھے”

ملا ءِ اے رنگیں گالانی پہریزوک  اگں پھلوان انت  گڈاں  آھانی نہ زانتکاری ءَ اے وڑیں گوھر قیمقی لوزاناں ترینتگ ءُ پروشتگ۔”  ھر کسے ءَ کہ شھلچہ کار ءِ گالانی بزانت نہ زانتگ آئی ءَ ھمے گالانی جند ءِ رنگ ھم مٹّ کرتگ بلے آ مردم کئے بوت کنت کہ ملاّ ءِ گالاں دست جت بکنت۔ ھمے سبب انت چہ ھمے پھلوانانی نزانتکاری ءَ گالانی جند انچوش تّرینتگ ءُ پپْرشت ءُ پْروش کنگ بوتگ  اَنت کہ آیانی بُندریں رنگءِ درگیجگ ءَ مزنیں زانتکاری ءُ تھکّش کنوکیں جُھدے پکار انت۔” (ھاشمی ، سید،2013 : 46-47 ) 

کار مرز کنگئیں اکّر

1.      Francis Darwin (1892), Charles Darwin: His Life Told in an Autobiographical Chapter & in a Selected Series of his Published Letters, Edited by Francis Darwin. London: Printed by William Clowes and sons, limited, Stamford street and Charing Cross.., pp. 51-52 ۔

2.     http://www.express.pk/story/26397/accessed 13 November 2016.

1۔ گل حسن (2008) اُلس ،فاضل نمبر، اسلام آباد

2۔ سید ھاشمی ( 2013)  شھلچّہ کار، مُلا فاضل رند۔ سید ھاشمی اکیڈمی، گوادر

3۔   یعقوب عامل (2001) ، چکار  ، کوئٹہ

4۔غلام فاروق، ( 2008)اُلس ، فاضل نمبر، اسلام آباد

 غلام فاروق بلوچ،(1981) نوکیں تام ،  بلوچی لبزانکی دیوان

6 ۔ شاد ،فقیر ،(2013) درپشوکیں سُھیل، لئچّہ کارملا فاضل،کراچی

    7۔واحد بزدار،( 2008)اُلس ، فاضل نمبر، اسلام آباد

Share on
Previous article

دَرانڈیھیں بلوچانی انسانی اُگدَہ

NEXT article

یو این کو دنیا بھر میں کہیں بھی ناانصافی کے خلاف خاموش نہیں ہونا چاہیے۔ حیربیار مری

LEAVE A REPLY

MUST READ

روز شهــدای بلوچستـان گرامـی باد

روز شهــدای بلوچستـان گرامـی باد

گپ وتران گون شہید محمد اکبر خان بگٹی ء 20060402 گون ریڈیو بلوچی ایف ایم

گپ وتران گون شہید محمد اکبر خان بگٹی ء 20060402 گون ریڈیو بلوچی ایف ایم

آزمونی سرنوشت ساز برای ملت بلـوچ

آزمونی سرنوشت ساز برای ملت بلـوچ

بلــوچ هُـــژّار

بلــوچ هُـــژّار

سویڈش پارلیمنٹءَ واجہ حیر بیار مريءِ بلوچستانءً انسانی حقانی لگتماليءِ پدر کنگءِ تران

سویڈش پارلیمنٹءَ واجہ حیر بیار مريءِ بلوچستانءً انسانی حقانی لگتماليءِ پدر کنگءِ تران

بولان میڈیکل کالجءَ 30 بلوچ اسٹوڈنٹس کوئٹہ پولیسءَ دستگر کت

بولان میڈیکل کالجءَ 30 بلوچ اسٹوڈنٹس کوئٹہ پولیسءَ دستگر کت

تمپ و گومازیء پاکستانی فوجی آپریشنء بابتء بلوچ ہیومن راٹس آرگنائزیشن ء سروک بی بی گل بلوچء گو ن گپ تران

تمپ و گومازیء پاکستانی فوجی آپریشنء بابتء بلوچ ہیومن راٹس آرگنائزیشن ء سروک بی بی گل بلوچء گو ن گپ تران

روز شهــدای بلوچستـان گرامـی باد

روز شهــدای بلوچستـان گرامـی باد

نامه محمد صابر ملک رئیسی پس از برخورد های تبعیض آمیز دوباره

نامه محمد صابر ملک رئیسی پس از برخورد های تبعیض آمیز دوباره

Independence Movement of Balochistan-

Independence Movement of Balochistan-

بلوچستان ءِ راجی جنزءِ دیمپان چے اَنت؟

بلوچستان ءِ راجی جنزءِ دیمپان چے اَنت؟

جنگ آزادی بخش بلوچستان و توطئه چینی سپاه تروریستی قدس

جنگ آزادی بخش بلوچستان و توطئه چینی سپاه تروریستی قدس

(حربه های ضدبشری فاشيسم تماميت خواه پارس در بلوچستان اشغالی (قسمـت دوم

(حربه های ضدبشری فاشيسم تماميت خواه پارس در بلوچستان اشغالی (قسمـت دوم

طرح تقسيـم بلوچستـان محکوم به شکست است

طرح تقسيـم بلوچستـان محکوم به شکست است

حادثے میں لانگ مارچ میں شریک دو افراد زخمی

حادثے میں لانگ مارچ میں شریک دو افراد زخمی